Nekoliko postojećih tekstova koji se odnose na kult ne dolaze nam od samih sledbenika, već od autsajdera poput najranijih crkvenih otaca koji su mitraizam spominjali u negativnom kontekstu, sastavno ga napadajući te od platonista, filozofa koji su u mitraističkom simbolizmu pokušavali pronaći temelj za vlastite filozofske ideje. No premda su nam pisani izvori oskudni, postoji obilje materijalnih dokaza predstavljenih u mnogim Mitrinim hramovima i predmetima razasutima kroz celo Rimsko Carstvo: od Engleske na severu i zapadu, do Palestine na jugu i istoku.
Mitrini hramovi nazvani "mitreji" često su građeni pod zemljom kao imitacije pećina, a sadržavali su različite ikonografske elemente, počevši od isklesanih reljefa, statua, freski na zidovima do mnoštva enigmatskih figura i scena. Upravo nam je ova ikonografija primarni izvor saznanja o mitraističkom verovanju, no kako ne postoje zapisi njenog pravog značenja, ideje koje ona predstavlja zapravo je jako teško protumačiti. Ali, o tome nešto kasnije…
Tipični mitrej je bio mala pravougla podzemna komora koja je u proseku mogla prihvatiti 20 do 30 ljudi. Dužinom hrama, prema njegovom centru, obično je išao prolaz s čije su leve i desne strane bile postavljene kamene klupe na kojima su, pretpostavlja se, pripadnici kulta sedili za vreme svojih okupljanja. Na kraju mitreja, vidljiv iz prolaza, uvek se nalazio prikaz - obično isklesani reljef, no ponekad i statua ili freska, centralne ikone mitraizma, tzv. "tauroktonija", božanski Mitra, u pratnji psa, zmije, gavrana i škorpiona, prikazan kako ubija bika. Ostali delovi hrama su bili ukrašeni kojekakvim drugim scenama i figurama. U rimskom Carstvu su postojale stotine, pa možda i hiljade Mitrinih hramova. Najveća koncentracija hramova bila je u samom gradu Rimu te na onim mestima u Carstvu (često i na najudaljenijim granicama) gde su bili stacionirani rimski legionari, najbrojniji poklonici kulta.
Struktura kulta je bila hijerarhijska. Sledbenici su prolazili kroz 7 stepena, odnosno inicijacija, od kojih je svaka imala poseban simbol i vladajući planet kao oznaku. Od najnižeg prema najvišem, ovi su stupnjevi redom išli: Corax (gavran) pod Merkurom; Nymphus (izmišljena reč koja je trebala označavati muškarca kao mladoženju) pod Venerom; Miles (vojnik) pod Marsom; Leo (lav) pod Jupiterom; Perses (Perzijanac) pod Lunom (Mesecom); Heliodromus (Sunčev pratioc) pod Solom (Suncem) i naposletku Pater (otac) pod Saturnom. Glavom kongregacije su mogli postati oni koji su dosegnuli najviši nivo - Pater. Kada bi jedan ili više članova dosegnuli najviši stepen, verovatno su se osnivale nove kongregacije, a kako su mitreji bili malih dimenzija i nisu mogli primiti velik broj ljudi, smatra se da su nove kongregacije često osnivane.
No pitanje, ko je zapravo bio Mitra i odakle nam njegov kult dolazi zapravo je, samo po sebi, velika misterija. Naravno da postoji mnogo interpretacija, ali evo nekih najčešće spominjanih: Mitras je bilo rimsko ime za indo-iransko božanstvo Mitra ili, kako su ga zvali Persijanci, Mithra. Mitra je i deo hinduističkog panteona te jedan od nekoliko yazatas (manjih božanstava) koji su se nalazili pod Ahura Mazdom u zoroasterskom panteonu. No ni u hinduizmu ni u zoroastrijanizmu Mitra nije imao svoj vlasititi kult. Istina je da se spominje u hinduističkim Vedama, a kao Mithra je protagonist yashts (himni) u zoroasterskoj Avesti sastavljenoj za vreme vladavine Sasanida (224-640) koja je u tom obliku sačuvala mnogo stariju tradiciju usmene predaje.
Ranija mišljenja
Krajem 19. veka Franz Cumont, veliki belgijski istoričar religija, publicirao je gigantsko delo o Mitrinim misterijama u dva toma (Textes et monuments figurés relatifs aux mysteres de Mithra; 1896. i 1899.) utemeljeno na pretpostavci o iranskom poreklu kulta. Sastavio je kataloge s popisima svih poznatih mitraističkih hramova, spomenika, natpisa i literarnih isečaka te je na osnovu provedenih istraživanja tvrdio da je rimski Mitras zapravo zoroasterski Mithra. Njegov je rad odmah prihvaćen kao definitivna studija kulta, a njegova je uverljivost narednih nekoliko decenija ostala nepobitna.
No, i sam je Cumont primetio neke propuste u svojoj teoriji. Najočigledniji je nedostatak dokaza koji bi nam potvrdili zoroasterski kult Mithre te pogotovo odsutnost podataka o korištenju dobro poznate rimske ikonografije u njegovoj liturgiji ako je ona uopšte i postojala. U prilog tome ide činjenica da je rekonstruirano jako malo spomenika iz maloazijskih provincija za koje se smatralo da su inspirirale poštovanje Mitre.
Cumont je uvideo da najraniji mogući dokaz Mitrinog kulta dolazi iz vojnog garnizona smeštenog u Carnuntumu, u provinciji Gornjoj Panoniji, na Dunavu. I doista, najveći broj materijalnih dokaza nam dolazi iz zapadne polovine Carstva, tačnije iz provincija koje se protežu na putu kojim ide Dunav te iz Rima i njegove luke Ostije. Da bi objasnio ovaj fenomen, Cumont je smatrao da su rimski vojnici (stacionirani u zapadnim provincijama) saznali za Mitru onda kada su zbog ratnih pohoda, iako u kratkom periodu, premeštani u istočne provincije. U tom su periodu vojnici preuzeli njegov kult, počeli ga poštovati, a na povratku u matična područja podizati i posvećivati spomenike.
Istorijska činjenica je da su vojnici legije XV. Apollinaris smeštene u Karnuntumu, u 1. veku pre Hrista, tačnije 63.godine, bili poslati na istok da pomognu u borbi protiv Parta, a kasnije, od 66. do 70. godine pre Hrista da pomognu protiv jevrejskog ustanka u Jerusalimu. Izgleda da su legionari nakon povratka u Karnuntum napravili mitraističke posvete od kojih najranije datiraju oko 71. ili 72. godine poslije Hrista: "Jednom kada su ovi vojnici, a i oni koji su ih pratili - dakle trgovci, robovi, slobodnjaci, počeli sa poštovanjem Mitre", kaže Cumont, "njihovo buduće kretanje po Carstvu je služilo rasprostiranju kulta u druge krajeve."
Međutim, kao što je već spomenuto, postojao je velik broj problema vezanih uz Cumontovu pretpostavku o poreklu ovog kulta. Najupečatljiviji i već spomenuti je taj da u Iranu ne postoji nikakva paralela s ikonografijom koja je predstavljala rimski kult Mitre. Prikazi tauroktonije, najvažnije ikone u rimskom kultu koja je zauzimala najsvetije mesto u svakom mitreju te na taj način predstavljala centralni mit rimskog kulta, u Iranu nisu nađeni i ne postoje nikakvi dokazi o njihovom postojanju. Dakle, ako je rimski Mitras zapravo iranski Mithra, u iranskoj mitologiji morala bi postojati priča u kojoj Mithra ubija bika. No činjenica je da takav iranski mit ne postoji. U ijednom do sada poznatom iranskom tekstu Mithra nema nikakve veze s ubijanjem bika.
Cumont je odgovorio na ovaj problem usmerivši svoju pažnju na drevni iranski tekst u kojem je bik doista ubijen, ali ubica nije Mithra, već Ahriman (Angra Mainyu), sila kosmičkog zla u iranskoj religiji. Insistirao je na tome kako mora postojati varijanta ovog mita, varijanta za koju, čini se, ne postoji nikakav dokaz, a u kojoj je ubica bika bio transformiran iz Ahrimana u Mithru. No ovo je čista hipoteza…
Astronomsko objašnjenje
1971.g. održan je prvi Internacionalni kongres mitraističkih studija u Mančesteru gde su Cumontove teorije naišle na veliko neodobravanje, pa čak i napadanje. Naučnici su se pitali: zar nije moguće da je ovaj rimski kult nova religija koja je jednostavno samo posudila ime iranskog boga kako bi samoj sebi dala neki orijentalni šarm? Ako je ovakav scenarij moguć, onda nema smisla interpretirati mitraizam tražeći paralele u iranskoj mitologiji. Odjednom je Cumontova interpretacija tauroktonije postala diskutabilna pa se postavilo pravo zagonetno pitanje: ako ubijanje bika nije predstavljalo drevni iranski mit, što je onda predstavljalo?
Samo nekoliko godina nakon Kongresa održanog 1971.godine, naučnici su imali radikalno drugačiji pristup objašnjenju tauroktonije. Nije preterano ako se kaže kako je ovaj pristup u poslednjih nekoliko godina uspeo u potpunom revolucioniranju studija mitraističkih misterija. Prema pristalicama ove interpretacije, tauroktonija nije, kao što su Cumont i njegovi sledbenici govorili, prikaz iranskog mita, već nešto sasvim drugo: astronomska zvezdana mapa! Opširnu studiju koja nam je otkrila astrološki simbolizam započeo je već K. B. Stark 1869. godine, a ova su istraživanja kulminirala nalazima Rogera Becka 1984. i 1988., Davida Ulanseya 1989., te Noela Swerdlowa 1991. godine.
Ovo značajno objašnjenje tauroktonije utemeljeno je na dve činjenice. Prvo, svaka figura pronađena u standardnom prikazu tauroktonije ima svoju paralelu među grupama zvezdanih konstelacija smeštenih duž nebeskog pokrova: paralela biku je Taurus, psu Canis Minor, zmiji Hydra, gavranu Corvus, a škorpionu Scorpio. Druga nam ukazuje na to da je mitraistička ikonografija pretrpana eksplicitnim astronomskim znakovima: zodijak, planete, Sunce, Mesec i zvezde, koji su često prikazivani u mitraističkoj umetnosti.
U zapisima neoplatonista Porfirija, na primer, nalazimo zabeleženu tradiciju prema kojoj je zbilja opisana u tauroktoniji, a koju su oponašali podzemni mitraistički hramovi, trebala predstavljati ‘sliku kosmosa'. Uza sve paralele koje se na osnovu ovoga mogu povući, može se primetiti da veza između tauroktonijskih figura i konstelacija nije tek puka slučajnost.
Kako bi se što bolje objasnila ova povezanost mora se pre svega prisetiti nekih činjenica o drevnoj kosmologiji. Grčko-rimska astronomija je u vreme Mitrinih misterija bila utemeljena na geocentričnoj kosmologiji prema kojoj je Zemlja fiksna i nepokretna, smeštena u samom središtu svemira i oko koje se sve okreće. Jedna od specifičnih kosmoloških verovanja tog vremena bila je da Sunce jednom godišnje obiđe nebesku sferu krećući se po zamišljenom krugu. Ovaj sunčani krug bio je poznat pod imenom "zodiak"- reč koja je označavala "žive figure", odnosno različite životinjske i ljudske oblike, 12 različitih konstelacija ispred kojih ili kroz koje je Sunce prolazilo kako se pomicalo duž kruga zodijaka. Celestijalni ekvator bio je znan kao krug oko zvezdane sfere jednako udaljen od sferinih polova. Čini se da je krug celestijalnog ekvatora imao posebnu važnost zbog dve tačke u kojima je sekao krug zodijaka. Te dve tačke su bile ekvinociji, odnosno mesta gde se Sunce na svojoj putanji kroz zodijak pojavljuje prvog dana proleća i prvog dana jeseni. Prema tome, može se zaključiti da je celestijalni ekvator bio odgovoran za definiranje godišnjih doba, a ujedno je imao i veoma konkretno (uz već ionako apstraktno) astronomsko značenje.
Platon u svom dijalogu "Timej" kaže: "Kada je Stvoritelj svemira kreirao kosmos, njegov je sastav oblikovao u slovo X, koje je predstavljalo secište dva celestijalna kruga zodijaka i celestijalnog ekvatora." Ovaj simbol je u umetnosti često opisivan kao indikator kosmičke sfere. Jedan od najpoznatijih primera ovog motiva je reljef čest u mitrejima, a prikazuje tzv. ‘boga s lavljom glavom' kako stoji na globusu koji je označen križnim simbolom kao predstavnikom kruga zodijaka i celestijalnog ekvatora.
Poslednja činjenica o celestijalnom ekvatoru je krucijalna: naime, on nije fiksan i nepokretan, već se prilično lagano kreće, a taj pokret, poznat pod imenom "precesija ekvinocija", prouzročen je nepostojanošću, odnosno kolebanjem u Zemljinoj rotaciji na njegovoj osi. Kao rezultat ovog kolebanja celestijalni ekvator menja svoj položaj tokom nekoliko hiljada godina.
Može se zapitati zašto baš "precesija ekvinocija"? Odgovor bi mogao biti: zbog efekta koji se može najlakše zapaziti, a to je promena u položajima ekvinocija, odnosno u mestima kojima celestijalni ekvator prolazi kroz zodijak. Tačnije, precesija rezultira laganim pomicanjem ekvinocija unatrag duž zodijaka, prolazeći kroz jednu zodijačku konstelaciju svakih 2 160 godina, a kroz celi zodijak svakih 25 920 godina.
Upravo u fenomenu precesije ekvinocija leži ključ za razotkrivanje tajne astrološkog simbolizma mitraističke tauroktonije. Konstelacije opisane u standardnom prikazu tauroktonije imaju jednu zajedničku stvar: sve leže na celestijalnom ekvatoru u onom položaju koji je prethodio epohi grčkorimskog "doba Ariesa". Tokom ranije epohe znane kao "doba Taurusa", a koja je trajala od oko 4000. do 2000. godine pre Hrista, celestijalni ekvator je prolazio kroz Taurus-Bika (epoha prolećnog ekvinocija), Canis minor-Psa, Hydra-Zmiju, Corvus-Gavrana, Scorpio-Škorpiona (jesenski ekvinocij), odnosno kroz konstelacije predstavljene u mitraističkoj tauroktoniji.
Može se otići i korak dalje i otkriti da su u "doba Taurusa", kada su ekvinociji bili u Taurusu i Scorpiu, dva solsticija bila u sazveždju Lava i Vodenjaka. Ovde je važno naglasiti da je u određenim regijama Rimskog Carstva klasičnom prikazu tauroktonije dodat par simbola - lav i kupa (pehar) koji su zasigurno predstavljali konstelacije Lava i Vodenjaka, mesta solsticija u "doba Taurusa". I da se zaključi: sve konstelacije pronađene na prikazu tauroktonije zapravo su konstelacije koje su imale poseban položaj na nebu u "DOBA TAURUSA"'.
Naposletku može se pretpostaviti kako je cela mitraistička ikonografija bila dizajnirana kao simbolički prikaz astronomske situacije koja se dogodila u "doba Taurusa". Ali zašto je njena važnost tako presudna da je učinila tauroktoniju centralnom ikonom moćnog kulta? Odgovor na ovo pitanje možda leži u činjenici da je fenomen precesije ekvinocija dugo bio nepoznat. Čini se da ga je prvi otkrio veliki grčki astronom Hiparh, oko 128. godine pre Hrista. On nije znao da je precesija uzrokovana kolebanjem, jer je u ono vreme jedini kanon bila geocentrična kosmologija. Ono što mi danas poznajemo kao okretanje Zemlje, u ono vreme moglo je biti shvaćeno samo kao okretanje cele kosmičke sfere. Drugim rečima, Hiparhovo otkriće doprinelo je spoznaji da se celi svemir pomiče na način kojeg niko do tada nije bio svestan.
U vreme njegovog otkrića intelektualni i religiozni život Mediterana bio je prebukiran astrološkim idejama. Jedno od široko rasprostranjenih uverenja je bilo da su zvezde i planete živi bogovi i da njihovo kretanje ima moć nad svim aspektima ljudske egzistencije. Nadalje, u to vreme je isto tako bilo popularno nešto što naučnici nazivaju "astralna besmrtnost", tj. ideja da se ljudska duša nakon smrti uzdiže kroz rajske sfere prema zagrobnom životu u večnom svetu zvezda. S vremenom se na ovo celestijalno uzdizanje duše počelo gledati kao na težak put koji je zahtevao tajne lozinke i mantre koje su se recitirale na svakoj sferi putovanja.
U ovakvim je uslovima Hiparhovo otkriće moglo imati duboke religiozne implikacije. Otkrivena je, dakle, nova sila koja je mogla pomicati kosmičku sferu. Nije li verojatno da je ona bila viđena kao znak aktivnosti novog boga, boga toliko moćnog da je mogao pokretati celi univerzum?!
Prema Hiparhovom otkriću prolećni ekvinocij se poslednji put nalazio u Taurusu-Biku. Dakle, očiti simbol za fenomen precesije bi bila smrt bika kao simbol kraja "doba Taurusa", a ako se veruje da ga je uzrokovao novi bog, tada je sasvim prirodno da taj bog postane uzrok smrti bika, dakle "bikoubica", tj. taurokton.
Bog koji je, doslovce rečeno, posedovao moć da protrese svet, sigurno je bio vredan obožavanja. Kako je imao kontrolu nad kosmosom, automatski je imao moć i nad silama koje su determinirale život na Zemlji, dok je s druge strane osiguravao ljudskoj duši sigurno putovanje kroz celestijalne sfere nakon smrti. Verovanje u takvu Mitrinu moć dokazuju njegovi prikazi: scena u kojoj drži kosmičku sferu u jednoj ruci dok drugom vrti krug zodijaka ili primer Mitre u ulozi Atlasa gde drži nebeski svod na svojim ramenima.
Mitraizam u Rimskom carstvu
Arheološki ostaci - kao potvrda kulta, sugerišu da je taj kult bio najpopularniji među rimskim legijama. Ne treba čuditi da su ga upravo legionari prvi prihvatili jer je jedna od njegovih glavnih odlika bilo naglašavanje bratstva. Poštovali su ga kao nepobedivo božanstvo (deus Sol Invictus Mitras) te kao zaštitnika vojnika i oružanih snaga. U početku kult nije imao mnogo sledbenika i bio je rasprostranjen samo među vojnicima, trgovcima i ostalim slobodnim ljudima, muškarcima (ženama nije bio dozvoljeno sudelovanje u Mitrinim misterijama). No, kako je s vremenom interes za njih rastao, tako se izgleda uspeo stepenicu više pa je nakon nekog vremena među sledbenicima bio i određen broj senatora iz raznih aristokratskih porodica. Neki su ljudi bili sledbenici i po nekoliko različitih kultova importiranih iz Istočnog Carstva, kao npr. kulta Magne Mater i Atisa, Serapisa, Jupitera Dolihenusa, Hekate, Liber Patera, a s druge strane su opet, bez problema, oponašali visoke svešteničke funkcije u službenim carskim kultovima. Bezuslovna predaja kultu Mitre reflektira tzv. preporod paganizma u IV. veku posle Hrista, u vremenu kada je mnogo importiranih kultova pa čak i službena rimska državna religija proživljavala oscilacije u popularnosti verojatno zbog rapidnog širenja hršćanstva nakon Konstantinovog preobraćenja i edikta donetog 313.g. koji je pretio njihovoj egzistenciji.
Uvreženo mišljenje da je mitraizam bio glavni suparnik hršćanstva (a propagirao ga je Ernst Renan 1882.), zapravo je pogrešno. Izgleda da je mitraizam u samom startu bio na gubitku jer nije dozvoljavao ženama da pristupe kultu i imao je status tek jednog od mnogih kultova koji su u Rim došli s Istoka, tako da možemo reći da pretnja hršćanstvu nije bio mitraizam kao takav, već kombinovana grupa importiranih i službenih rimskih kultova svrstanih pod rubriku "paganizam". Naposletku, deo Renanove teorije ležao je na jednako uobičajenom, ali isto tako (za neke) jednako pogrešnom uverenju da je mitraizam bio službeno prihvaćen jer je među njegovim sledbenicima bilo i nekoliko careva (među inima najviše se prozivaju Neron, Komod, Septimije Sever, Karakala i tetrarsi).
Nešto pobliže proučavanje te teorije otkriva da dokazi o sudelovanju careva u tim kultovima dolaze iz prilično sumnjivih pisanih izvora i da se kao takvi ne mogu shvatiti ozbiljno. Kult Magne Mater, koji je prvi (204. godine) stigao u Rim, bio je jedini ikada službeno priznati rimski kult, dok ostali, kao mitraizam, nisu nikada službeno priznati, a neki, posebice sledbenici kulta Izide, bili su i proganjani.